Н. Иванова & В. Никитин: Вырăс Патшалăхне Кĕнĕ Хыççăнхи Халап-Сăмах

16-мĕш тата 18-мĕш ĕмĕрсен хушши. Ку тапхăр тĕлне чăвашла сăмахлăх сăмах вĕççĕн кăна тытăннă. Фольклор сăмахлăхĕн хăш пĕр тĕслĕхĕсене ку тапхăрпа çыхăнтарма пулать… Тĕплĕнрех→


Вырăс Патшалăхне Кĕнĕ Хыççăнхи Халап-Сăмах

XVI ĕмĕрте Чăваш çĕрĕ çине вырăс патшалăхĕ сисĕнмеллех витĕм кÿме пуçланă. Чулхула (ăна 1221 çулта никĕсленĕ), Кăрмăш (1372), Сăр (Васильсурск, 1523) хулисем вырăссемшĕн Атăл тăрăх анаталла анмалли вăйлă никĕс пулса тăнă. Хайсен пусмăрне тÿсейми тарăхнă халăх вырăс патши пулăшасса шаннă. Турхан-мăрса таврашĕ тутар майлă çаптарнă. Халăх унталла та, кунталла та туртăнма пуçланă.

Малаллине вулас

Н. Иванова & В. Никитин: Хусан Ханлăхĕнчи Сăмахлăх

Н. Иванова тата В. Никитин – чăваш сăмахлăхне тĕпчесе шкулти ачасем умне кĕнеке кăларса тăратнă коллекив ертÿçисем, авторсем… Тĕплĕнрех →

Хусан Ханлăхĕнчи Сăмахлăх

Атăлçи Пăлхар патшалăхĕн паттăр кунĕсем çинчен сăвăçсем юрă та поэма, шилĕкçĕссм драма та трагеди çырнă… Ахальтен мар! Хулкка шывĕ хĕрринче вырăс çарне аркатнă (1223) Чинкис хан эшкерĕ пăлхарсене тапăннă, анчах хăй тыткăн ункине çакланса намăс курнă. 1229 çулта Атăл çинче чĕнмен хăнасене тепре пĕçеркке панă. 1232 çулта татах хирсе янă. Анчах 1236 çулта Патти хан эшкерĕ пăлхар çĕрне таптаса каçса кайнă-кайнах. Пăлхар, Пÿлер, Чĕкету, Сăвар, Керменчук хулисене вăл тĕппи çунтарнă.

Малаллине вулас

Н. Иванова & В. Никитин: Кол Гали

Н. Иванова тата В. Никитин – чăваш сăмахлăхне тĕпчесе шкулти ачасем умне кĕнеке кăларса тăратнă коллекив ертÿçисем, авторсем… Тĕплĕнрех →


Кол Гали

(Аслă Пăлхар сăвăçи)

Атăл тăрăхĕнчи халăхсем ырăпа асăнса пурăнакан авалхи сăвăçсем хушшинче Аслă Пăлхар хулинче çуралса ÿснĕ Кол Гали ячĕ пур. Вăл XIII ĕмĕрти чаплă пĕлÿçĕ, тĕпчевçĕ, кĕрешÿçĕ пулнă. Кол Гали поэмине «Уçăппа Сĕлихха» е «Уçăп çинчен калани» теççĕ, ăна тутарла, пушкăртла, вырăсла, казахла, узбекла, туркменла тата ытти халăхсен чĕлхисене куçарнă.

Малаллине вулас

Н. Иванова & В. Никитин: Паласахун Юсупĕ

Н. Иванова тата В. Никитин – чăваш сăмахлăхне тĕпчесе шкулти ачасем умне кĕнеке кăларса тăратнă коллекив ертÿçисем, авторсем… Тĕплĕнрех →


Паласахун Юсупĕ

Авалхи тĕрĕк халăхĕсен сăмахлăхне, каларăшĕсене, вĕрентĕвне пухса кĕнеке кăларнă Паласахун Юсупĕн (Юсуф Баласагунский) ятне эсир 9-мĕш класс кĕнекинче тĕл пулнăччĕ. Халĕ унпа тĕплĕнрех паллашăпăр.

Вăтам Азири паллă сăвăç, тĕпчевçĕ, шухăшлавçă Юсуп хасс-хуçа XI ĕмĕр пуçламăшĕнче, 1021 çулта, Паласахун хулинче çуралса ÿснĕ. Вăл нумай вĕреннĕ, тĕрлĕ çĕрте çÿренĕ, çынсен ăсне, пĕлĕвне, ăслăлăх шыравĕсене мухтанă.

Малаллине вулас

Н. Иванова & В. Никитин: Ахмед Ибн Фадлан

Н. Иванова тата В. Никитин – чăваш сăмахлăхне тĕпчесе шкулти ачасем умне кĕнеке кăларса тăратнă коллекив ертÿçисем, авторсем… Тĕплĕнрех →


Ахмед Ибн Фадлан

Аслă Атăл шывĕнчен сулахаялла пĕр фарсах (6 çухрăм) кайсан Теччĕ хулипе тĕлме-тĕл, Нухрат Атăл вăрринчен 30 çухрăм анатарах, Пăлхар хулашĕ сарăлса выртать. Ку вăл — пирĕн несĕлсен тăван çĕр-шывĕн, Аслă Пăлхар патшалăхĕн, тĕп хулин вырăнĕ. Кунта Хура палата, Çурçĕр тата Тухăç масарĕсем (усыпальницисем), шĕвĕр тăрăллă Кĕçĕн минаретпа вырăс чиркĕвĕ аякранах курăнаççĕ. Вĕсене çĕнетсе юсанă. Тата нумай тĕлĕнтермĕш çĕр айне пулнă: мунча, Хан керменĕ, Хĕрлĕ, Шурă палатăсем… Пăлхар хули Х ĕмĕр пуçламăшĕнче аталанма пуçланă, кунта суту-илÿ тума, курма-вĕренме аякри Византипе Иранран, Китайпа Тибетран, çывăхри Киев Руçĕнчен улшуçсем, ăсчахсем, çул çÿревçĕсем килсе тăнă. Пăлхарта Кол Гали сăвăç Уçăппа Сĕлихха çинчен поэма çырнă, Якоб ибн Нугман историк, Хамид аль Булгари философ хăйсен ĕçĕсемпе чапа тухнă.

Малаллине вулас
Хĕрлĕ пĕчĕк пÿрт. Немцев Виктор Леонтьевич

Н. Иванова & В. Никитин: Халăх вăййи-шилĕкĕ

Н. Иванова тата В. Никитин – чăваш сăмахлăхне тĕпчесе шкулти ачасем умне кĕнеке кăларса тăратнă коллекив ертÿçисем, авторсем… Тĕплĕнрех →


Тупмалли
Халăх вăййи-шилĕкĕ
Хĕр килĕшни (Халăх камичĕ)
Тунката хăвăлĕ (Халăх камичĕ)

Халăх вăййи-шилĕкĕ

Халăх вăййи-шилĕкĕ тесе терлĕ çĕрте — хурал пÿртĕнче, хĕр сăринче, вирĕмре, вăйăра, пуху-тапăра, ака туйĕнче, сĕренре, выртмара, чуччу патĕнче, юмах-халап каçĕнче е ĕç хыççăн каннă чухне выляса кăтартнине калатпăр. Туйсемпе чÿклемесенче выляса е юрласа тăвакан мешехе пĕтĕмĕшле е пайăн-пайăн илсессĕн те халăх вăййи-шилĕкĕн (драматургийĕн) тĕслĕхĕ шутланать. Ача-пăчан, яш-кĕрĕмĕн вăйă вылявĕ анлăрах сарăлнă, вĕсем валли ятарлă вăхăт та пур.

Малаллине вулас
Чăваш Туйĕ

Н. Иванова & В. Никитин: Тăванлăх-хурăнташлăх ячĕсем

Н. Иванова тата В. Никитин – чăваш сăмахлăхне тĕпчесе шкулти ачасем умне кĕнеке кăларса тăратнă коллекив ертÿçисем, авторсем… Тĕплĕнрех →


Тăванлăх-Хурăнташлăх Ячĕсем

Малаллине вулас