Альтук ][ Чăваш халăх юмахĕ


(ЧӐВАШ ХАЛӐХ ЮМАХӖ)
Пĕр карчăкпа старик пурăннă тет. Вĕсен Иван ятлă ачи пулнă тет. Карчăкпа старик кил хушшинче ĕçлеççĕ тет. Иван шавах сунара çÿрет тет. Карчăкĕ яланах:
— Старик, Ивана авлантарасчĕ, мана пулăшакан çук. Виличчен ачи-пăчине курса юласчĕ, — тесе калать тет.
Пĕрре çапла Иван сунара кайма пуç-тарăнчĕ тет. Ашшĕ калать тет кăна:
— Ачам, эсĕ çамрăк мар ĕнтĕ, аннÿ авлантарасшăн сана. Сунара çÿренĕ чух-не ху валли арăм тума пĕр-пĕр хуркайăк тытса килместĕн-и?
Иван тухса кайрĕ тет хире. Пĕр карта хуркайăк вĕçсе пырать тет. Иван пĕрне персе ÿкерчĕ тет, килне илсе таврăнчĕ тет. Амăшĕ вут чĕртсе ячĕ тет, унтан хур-кайăка тытрĕ тет те çунаттисене çунтар-са ячĕ тет. Хай хуркайăк хуп-хура арăм пулса тăчĕ тет.
Ирхине çĕнĕ çын икĕ витрепе çырмана шыв ăсма кайрĕ тет. Пĕр карта хуркайăк вĕçсе пырать тет. Альтука курчĕç тет те: Атя, Альтук, киле, Аçу килчĕ пасартан, Кулачă-пĕремĕк илсе, -тесе чĕнеççĕ тет.
Пырăттăм та — пыраймăп: Хурăн вутти хучĕç те
Хур-çуната çунтарчĕç, Вĕрене вутти хучĕç те Вĕр-çуната çунтарчĕç, -тесе йĕрет тет Альтук.
Хуркайăксем Альтука пурте пĕрер тĕк татса пачĕç тет. Альтук тĕкĕсене хул хуш-шине, кĕпи айне хĕстерчĕ тет те, витри-сене йăтса, килне таврăнчĕ тет. Хунямăшĕ:
— Мĕнле вăрах çÿрерĕн? — тесе ка-лать тет.
— Çăл патĕнче çын нумайччĕ, — терĕ тет кинĕ.
Иккĕмĕш кун Альтук каллех шыв ăсма кайрĕ тет. Каллех пĕр карта хуркайăк вĕçсе пырать тет.
Атя, Алътук, киле, Аçу килчĕ пасартан, Кулачă-пĕремĕк илсе, — тесе юрласа чĕнеççĕ тет Альтука хăйсем-пе пĕрле.
Пырăттăм та — пыраймăп: Хурăн вутти хучĕç те Хур-çуната çунтарчĕç, Вĕрене вутти хучĕç те Вĕр-çуната çунтарчĕç, -тесе хурланса йĕрет тет Альтук.
Хуркайăксем каллех пĕрер тĕк татса пăрахрĕç тет. Альтук кусене те хул хуш-шине, кĕпи айне хĕстерчĕ тет те, витри-сене йăтса, килне таврăнчĕ тет.
— Епле вăрах çÿрерĕн? — тесе калать тет хунямăшĕ.
— Çăл патĕнче çын нумайччĕ, часах ăсаймарăм, — тесе калать тет кинĕ.
Ӗнтĕ пĕр ик-виç çул та иртрĕ тет. Иван-па Альтукăн ача та çуралнă тет. Çапах та Альтук хăй килне манаймасть тет.
Пĕрре çапла Альтук татах шыв ăсма каять тет. Каллех пĕр карта хуркайăк вĕçсе пырать тет. Альтука курчĕç тет те: Атя, Алыпук, киле, Аçу килчĕ пасартан, Кулачă-пĕремĕк илсе, — тесе юрлаççĕ тет.
Пырăттăм та — пыраймăп: Хурăн вутти хучĕç те Хур-çуната çунтарчĕç, Вĕрене вутти хучĕç те Вĕр-çуната çунтарчĕç, — тесе юрласа йĕрет тет Альтук.
Каллех пурте пĕрер тĕк татса пăрах-рĕç тет. Альтук мĕнпур тĕкне пĕр çĕре пухрĕ тет те, çунатсем туса, хулпуç-çийĕсем çумне çыпăçтарчĕ тет. Унтан сикрĕ тет те юлташĕсемпе вĕçрĕ кайрĕ тет.
Килĕнче кĕтеççĕ-кĕтеççĕ тет шыва кайнă çынна — çук тет. Тÿсеймесĕр хунямăшĕ çырмана анса пăхать тет: каçма патĕнче витрисем анчах лараççĕ тет, кинĕ çук тет. Чĕнет-чĕнет тет кинне — ниçта та çук тет. Тупаймасăрах таврăнчĕ тет вара. Килĕнче
ачи макăрать тет. Шухăшласан-шухăш-ласан, хуйхăрсан-хуйхăрсан кайрĕç тет каллех кинне шырама: старикки те шырать тет, карчăкĕ те шырать тет. Кашни тĕл пулан çынран:
— Пирĕн кине курмарăр-и? — тесе ыйтаççĕ тет.
Иван та тухса кайрĕ тет арăмне шырама. Шырарĕç-шырарĕç тет, çук, тупаймарĕç тет. Аптăранă енне вара шырама та пăрахрĕç тет.
Нумай пурăнаççĕ-и, сахал пурă-наççĕ-и — пĕр ир хай Иван-сен пÿрчĕ тăррине хуркайăк пырса ларнă тет. Ачи сăпкара йĕрмĕшсе выртать тет.
Санăн куçу хупăнинччĕ, Манăн куççуль тăкăнминччĕ! -тесе юрласа ячĕ тет хуркайăк. Карчăкĕ тухрĕ тет те:
— Кшуй, кшуй! Мĕнле кайăк юрлать кунта? — тесе хăвала пуçларĕ тет.
Хуркайăк кăшт аяккалла вĕçсе ларчĕ тет. Карчăк кĕрсен, каллех пÿрт тăррине пырса ларчĕ тет. Хуркайăк каллех юрласа ячĕ тет:
Санăн куçу хупăнинччĕ, Манăн куççуль тăкăнминччĕ! — тесе калать тет.
Старикки тухрĕ тет.
— Кшуй! кшуй! Мĕнле кайăк юр-лать кунта? — тесе калать тет.
Хуркайăк кăшт аяккинелле вĕçсе ларчĕ тет. Старик кĕрсен, каллех пÿрт тăррине пырса ларчĕ тет. Каллех юрлать тет:
Санăн куçу хупăнинччĕ, Манăн куççуль тăкăнминччĕ! -тесе калать тет.
Ачи шав макăрать тет. Хуркайăк чунĕ тÿсеймерĕ тет, пусма çине вĕçсе ларчĕ тет, унтан пăлтăра кĕчĕ тет. Пÿрт алăкĕ уçă тет. Вĕçрĕ кĕчĕ тет хуркайăк пÿрте, сăпка пĕкечи çине пырса ларчĕ тет.
Иван çăпата туса ларать тет. Хур-кайăка курсанах, часрах çăпатине ывăтса ячĕ тет те пÿрт алăкне хупса хучĕ тет. Каллех вут чĕртсе ячĕç тет. Хуркайăка тытса, çунаттисене çун-тарса ячĕç тет, хуп-хура арăм пулса тăчĕ тет.
Иванпа арăмĕ халичченех савăнса пурăнаççĕ. Альтук ниçта та тарма шухăшламасть ĕнтĕ.

Юрий Скворцов: Шанпа Шак

Юрий Скворцов — чăвашри журнал, хаçат, радиопа телевидени ĕçĕнче корреспондент тата редактор пулса вăй хунă. Чылай юрă сăвви çырнă. Тĕрлĕ чĕлхепе çырнă хайлавсене чăвашла куçарнă. СССР хутлăхĕнчи философилле поэмăпа драмăн чи аслă ăстисенчен пĕри… Тĕплĕнрех→


(Уках Хурăнĕ повĕçрен)

Аякрах та мар училни кайăкĕ а-а-ах! тесе çухăрса ячĕ. Унтан юманлăх айĕнчен такама чĕннĕ евĕр:
—Ша-ан! – тесе кăшкăрчĕ темĕнле кайăк хурлăхлăн.Малаллине вулас

Çын пуласси ачаран паллă ][ Екатерина Яшкина / Jekkatterină Jashkĭnă

Çÿлти Турă ирех Çĕр çине ылтăн хĕвел пайăркисене сапаларĕ те çынсем мĕн тунине сăнама шут тытрĕ. Ашшĕ пĕлтĕр илсе панă тетте самосвалпа вылякан Ванюша курсан ăшшăн кулса илчĕ. Шăпăрлан машини çине хăйăр тиет те кăр-р-р! тутарса тепĕр енне кайса тăкать. Ун çине чылайччен пăхса хĕпĕртерĕ Турă.
“Ку ачаран тăрăшуллă, ырă çын пулатех. Теттипе типтерлĕ вылять. Ураписене çĕмĕрмен, кабина алăкĕсем те, рулĕ те вырăнтах”, – шутларĕ вăл.
Тем хушăран Ванюк патне леш касри Миша çитсе тăчĕ. “Пар-ха самосвална тытса курам”, – терĕ вăл. Ванюк турткалашса тăмарĕ, машинине пачĕ. Лешĕ вара теттене хул хушшине хĕстерчĕ те хăвăрт çеç тапса сикрĕ. Ванюк ним тума пĕлменнипе йĕрсе ячĕ.
Туррăн та кăмăлĕ хуçăлчĕ, куçĕсем шывланчĕç. Самантлăха сарă хĕвеле хура пĕлĕтсем хупларĕç. Çÿлти Турă икĕ ачашăн та чĕререн хурланчĕ: Ванюш теттесĕр юлнăшăн, Миша вара пĕчĕклех чунне вараласа çылăха кĕнĕшĕн.
“Ман йĕрки çапла: кашни çын мĕн тунине кĕнекене çырса хуратăп. Ырă ĕçсене – пĕр çĕре, усаллисене – теприне. Ванюка пехиллес, унăн çулĕ такăр та телейлĕ пулĕ. Миша вара кун пекех пулсан инкек нумай курĕ”, – терĕ вăл кĕнекине уçнă май.
Каç пулчĕ. Ванюк хурланса чылай макăрчĕ пулин те канлĕн çывăрчĕ. Пирĕшти ун çийĕн лĕпĕш евĕр вĕçсе ыйхине сыхларĕ.
Миша вара çĕрĕпе вăранчĕ. Ун кравачĕн сулахай енне пĕр хура ар çын мĕлки пырса тăчĕ пек те Ванюкран самосвал туртса илнишĕн мухтама тытăнчĕ. Малалла та çакăн пек усал ĕçсем тумалла терĕ. Ыран унăн велосипедне туртса илме вĕрентрĕ. Çакна чăтаймарĕ Пирĕшти, Миша патне вĕçсе пычĕ.
– Усала ан итлесем. Ыран ирех Ванюка теттине тавăрса пар, каçару ыйт, – терĕ çепĕççĕн.
Миша каллех вăранчĕ те тăрса ларчĕ. Шухăша кайрĕ вăл.
Ачасем, сирĕн шутпа Миша камăн сăмахне итлĕ-ши? Самосвала Ванюка тавăрса парĕ-и е каллех унăн велосипедне туртса илĕ-и?

(c)*

Николай Ишентей: Ят валеçни

Юмах

Ку ĕç Сарă Кун çĕр-шывĕнче пулнă. Сĕм авалтанпах кунта пурăнакансене пурне те тивĕçлĕ ятпа чĕннĕ. Тĕрлĕ-тĕрлĕ чечексен çеç кашнин уйрăм ят пулман.

Аслă Ырă çак çитменлĕхе пĕтерме шутланă. Вăл кашни чечеке тивĕçлĕ ят валеçме Хĕвелпие хушнă.

– Ят тени сăн-сăпата мар, хуçин кăмăлне палăрттăр. Çак ĕçре сана Суккăр Кăвакарчăн пулăшĕ, – ăнлантарнă Пÿлĕхçĕ Хĕвел хĕрне, унтан Хĕвелпие чылаях йывăр кушел тыттарнă. Унта тулли çыруллă çулçă, çырăвĕнче – чечек ячĕсем.

Хĕвелпи кушеле çĕклесе асамат кĕперĕпе Çĕр çине аннă. Унăн хулĕ çинче Суккăр Кăвакарчăн ларнă. Ят валеçессине пĕлсен чечексем питĕ савăннă, черетленсе тăнă. Хĕвелпи малти пĕр илемлĕ чечекрен ыйтнă:

– Эсĕ мĕнле ят илесшĕн?

– Çынна илемлĕхе курма вĕрентесчĕ çеç, хам ят-сумсăр та пурăнма хатĕр, – тенĕ лешĕ сапăррăн. – Халĕ маншăн ниçта та кун çук: хирте ÿсетĕп – илеме хапсăнакансем татаççĕ, хуçа пахчине куçатăп – мулшăн сутса яраççĕ. Илем тĕнчине ниепле те çакланаймастăп.

Хĕвелпи кушеле уçнă. Суккăр Кăвакарчăн унтан пĕр çулçă туртса кăларнă та чечек еннелле тăснă. Çак самантра тÿперен çиçĕм çĕмренĕ аннă та, çыруллă çулçă çунса кайнă. Чĕптĕм кĕл кăна çĕре ÿкнĕ. Кĕл чечек ят пама тивнĕ вара хайхискерне.

Кĕл чечек тата илемленнĕ, анчах ăна никам та хапсăнса татма пултарайман – турат çинчи йĕпсем илеме хÿтĕленĕ. Кĕтмен çĕртен Кĕл чечек илем патши пулса тăнă.

Ят валеçÿ малалла пынă. Хĕвелпи саркаланса ларакан чечекрен:

– Сана тата мĕнле ят кирлĕ? – тенĕ.

Лешĕ тĕсне çухатнă пĕртен-пĕр çеçкине каçăртнă та çапла каланă:

– Манăн ятăм чи чапли, чи сумли, чи янравли пултăр. Эпĕ тĕнче илемĕ пуласшăн.

Хĕвелпи кушеле уçнă. Суккăр Кăвакарчăн ят-сумшăн çунакан чечеке ят ывăтса панă. Çав самантра çавра çил çаврăнса килнĕ, çыруллă çулçă та, тĕссĕр чечекĕн пур-çук çеçке ярапи те вĕçсе кайнă. Кукша Пуç ятпах çырлахма тивнĕ апăршан.

Çапла майпа Хĕвелпи Суккăр Кăвакарчăн пулăшнипе черетре тăракансене пурне те ят валеçсе тухнă. Пĕр пĕчĕк ырханкка чечек кăна, чи хыçалта тăраканскер, ятсăр юлнă, мĕншĕн тесен ун патне черет çитиччен кушел пушаннă.

Ят валеçекенсем ĕçе вĕçлесе кайма пуçтарăннă, анчах сенкер куçлă ырхан чечекĕн вăйсăр сасси Хĕвелпие чарăнма хистенĕ.

– Ах, анчах, Хĕвелпи, мехел-сунăм çитĕ-ши? Мехел-сунăм çитсессĕн мерчен пĕрчи пулăттăм, куç шăрçине куçăттăм, – пăшăлтатнă ырхан чечек.

Вăл хăйне ятсăр хăварнăшăн пачах та кÿренмен иккен. Кÿренме мар, пĕрре юратса, тепре хĕрхенсе туртăннă Суккăр Кăвакарчăн енне. Çав самантра тÿпе маччи шăлтăр-шăлтăр-шăлтăртик! уçăлнă та – ятсăр чечеке пăр çапнă. Вăл пайăн-пайăн вакланнă, шăрçа сапнăн сирпĕннĕ. Сасартăк Суккăр Кăвакарчăн курма пуçланă. Сенкер чечек кайăкăн куç шăрçине куçнă иккен.

Кăвакарчăн та чечеке шелленипе йĕрсе янă. «Пулин-пулмин куç çути – тĕксĕмленчĕ чун çути», – хурланнă вăл. Кайăк куççулĕ тумланă вырăнта кĕтмен çĕртен сенкер куçлă чечек çĕнĕрен шăтса тухнă.

Çакăн хыççăн ятсăрскер тинех ырă ят илнĕ – ăна пурте Кăвакарчăн Куçĕ теме пуçланă.